ﺑﺮﻧﺞ ﻳﻜﻲ از ﺳﻪ ﻏـﺬاي اﺻـﻠﻲ در دﻧﻴـﺎ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ. ﺑـﺮﻧﺞ ﭘـﺲ از ﮔﻨـﺪم ﺑﻴـﺸﺘﺮﻳﻦ ﺳـﻄﺢ زﻳـﺮ ﻛـﺸﺖ اراﺿﻲ ﻛﺸﺎورزي را در ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘـﺼﺎص داده اﺳـﺖ. اﻳـﻦ ﮔﻴﺎه ﻧﻘﺶ ﺑـﺎرز و ﭼـﺸﻤﮕﻴﺮي در ﺗﻐﺬﻳـﻪ، درآﻣـﺪ و اﺷـﺘﻐﺎل ﻣـﺮدم ﺟﻬﺎن و ﻧﻴﺰ ﻛﺸﻮر ﻣﺎ دارد.
در این مقاله به بررسی رایج ترین آفات و بیماری های برنج پرداخته میشود. به طور کلی منشا بیماری های برنج به 3 دسته های بیماری های با منشا قارچ، باکتری و ویروس تقسیم میشود.

انواع بیماری برنج کدامند؟

• بیماری های با منشا قارچ عبارتند از: بلاست، پوسیدگی غلاف برنج(شیت بلایت)، پوسیدگی طوقه برنج (ژیبرلا)، لکه قهوه ای و پوسیدگی ساقه
• بیماری های با منشا باکتری عبارتند از: سوختگی باکتریایی برگ (بلایت باکتریایی)، لکه نواری برگ برنج
• بیماری های با منشا ویروس عبارتند از: ویروس تونگرو، برگ سفیدی برنج، کوتولگی گالی برنج

مطالب تکمیل کننده:

• با کرم ساقه خوار نواری برنج چه باید کرد؟
• نحوه آماده سازی خزانه برنج

بیماری های با منشا قارچ برنج

بیماری لکه‌ قهوه‌ای یکی از شایع‌ترین و مضرترین بیماری‌های برنج می باشد؛ که به طور گسترده نادیده گرفته شده است.
لکه قهوه ای یک بیماری قارچی است که کلئوپتیل، برگ ها، غلاف برگ، شاخه های پانیکول، غلاف ها و سنبلچه ها را مبتلا می کند.
قابل مشاهده ترین آسیب آن لکه های بزرگ متعدد روی برگ ها است؛ که می تواند کل برگ را از بین ببرد. هنگامی که آلودگی در دانه اتفاق می افتد، دانه های پر نشده و خالدار با تغییر رنگ تشکیل می شوند. این قارچ می تواند بیش از چهار سال در بذر زنده بماند و از طریق هوا از گیاهی به گیاه دیگر منتقل شود.

بیماری لکه‌ قهوه‌ای در چه مناطقی رخ میدهد؟

این بیماری می تواند در مناطقی با رطوبت نسبی بالا (100-86 درصد) و دمای بین 36 تا 16 درجه سانتیگراد ایجاد شود.
همچنین در خاک های بدون غرقاب وخاک با کمبود مواد مغذی یا در خاک هایی که مواد سمی انباشته میشود، رایج است.

عوامل اصلی بیماری لکه قهوه ای در مزرعه

• بذر آلوده که باعث ایجاد نهال های آلوده می شود
• بقایای برنج آلوده
• علف های هرز
• و…

لکه قهوه ای می تواند در تمام مراحل زراعی ایجاد شود، اما عفونت در طی پنجه زنی تا مراحل رسیدن محصول بسیار مهم است.

شناسایی بیماری بیماری لکه‌ قهوه‌ای

نهال های آلوده دارای ضایعات کوچک، دایره ای، به رنگ قهوه ای یا زرد مایل به قهوه ای هستند که ممکن است کلئوپتیل را احاطه کرده و برگهای اولیه و ثانویه را منحرف کند.
با شروع مرحله پنجه زنی، ضایعات روی برگ ها مشاهده می شود. آنها در ابتدا کوچک، مدور و قهوه ای تیره تا بنفش مایل قهوه ای هستند.
ضایعات کاملاً توسعه یافته، دایره ای و بیضی شکل با مرکز قهوه ای روشن و خاکستری هستند که با حاشیه قهوه ای مایل به قرمز( ناشی از سم تولید شده توسط قارچ ها )احاطه شده اند.
در واریته های حساس، ضایعات 14-5 میلی متر طول دارند که می تواند باعث پژمرده شدن برگ ها شود. -در گونه های مقاوم، ضایعات قهوه ای و به اندازه سر سوزن هستند.
سنبلچه ها نیز ممکن است آلوده شوند. آلودگی گلچه ها منجر به پر شدن ناقص یا از بین رفتن دانه و کاهش کیفیت دانه می شود.
قارچ‌های عامل بیماری می‌توانند به دانه‌ها نیز نفوذ کنند.
بیماری لکه قهوه ای به این دلیل مهم است که میتواند همزمان باعث افت کمی و کیفی می شود. بذرهای به شدت آلوده باعث سوختگی گیاهچه شده و منجر به مرگ و میر 58 تا 10درصد گیاهچه می شود. همچنین بر کیفیت و تعداد دانه در خوشه تأثیر می گذارد و وزن دانه را کاهش می دهد.

مدیریت بیماری لکه‌ قهوه‌ای برنج

بهبود حاصلخیزی خاک اولین قدم در مدیریت بیماری لکه قهوه ای است. این موارد شامل:
نظارت منظم بر مواد مغذی خاک و اعمال کودهای مورد نیاز می باشد.
با این حال، کودها ممکن است پرهزینه باشند و ممکن است قبل از اینکه موثر واقع شوند، فصول زراعی زیادی طول بکشد.

گزینه های مدیریت اقتصادی تر عبارتند از:

• استفاده از واریته ها مقاوم
• استفاده از قارچ کش ها (به عنوان مثال، ایپرودیون، پروپیکونازول، آزوکسی استروبین، تری فلوکسی استروبین و …) به عنوان تیمار بذر
• ضدعفونی بذر برنج، بذرها را با آب گرم (54-53 درجه سانتیگراد) به مدت 12-10 دقیقه قبل از کاشت، برای کنترل عفونت اولیه در مرحله نهال، درمان کنید. همچنین برای افزایش اثربخشی درمان، بذرها را از قبل به مدت هشت ساعت در آب سرد خیس کنید.

بیماری های با منشا باکتری برنج

بیماری سوختگی باکتریایی برگ برنج (بلایت باکتریایی برنج) یکی از مهم ترین بیماری های قارچس برنج می باشد.
بیماری سوختگی باکتریایی توسط باکتری زانتوموناس اوریزا ایجاد می شود و یکی از جدی ترین بیماری های برنج است. هرچه این بیماری زودتر رخ دهد، کاهش محصول بیشتر است. این بیماری باعث پژمردگی نهال ها و زردی و خشک شدن برگ ها می شود.
این بیماری در محیط های گرمسیری و معتدل، به ویژه در مناطق دشت آبی و دیم رخ دهد. مناطقی که دارای علف های هرز و کلش گیاهان آلوده هستند، مستعد ایجاد بیماری هستند.
باد و باران های شدید و مداوم به باکتری های عامل بیماری اجازه می دهد به راحتی از طریق قطرات تراوش بر روی ضایعات گیاهان آلوده پخش شوند.

علائم بیماری بلایت باکتریایی برنج

پژمرده شدن و زرد شدن برگ ها و پژمردگی نهال ها: نهال ها و برگ های آلوده از رنگ سبز مایل به خاکستری در می آیند و در هم می پیچند.
با پیشرفت بیماری، برگها زرد کاهی رنگ و پژمرده می شوند در نهایت منجر به خشک شدن و مرگ نهال های کامل می شود.
در گیاهان مسن تر، ضایعات معمولاً به صورت نوارهای آغشته به آب زرد و نارنجی رنگ روی تیغه های برگ یا نوک برگ ایجاد می شود. ضایعات ایجاد شده دارای حاشیه موج دار بوده و به سمت پایه برگ پیشروی می کنند.
در ضایعات جوان، تراوش باکتریایی شبیه قطره شبنم شیری را می توان در اوایل صبح مشاهده کرد. تراوش باکتری بعداً خشک می شود و به دانه های کوچک زرد رنگ در زیر برگ تبدیل می شود.
هنگامی که گیاهان در مرحله ی تورم آلوده می شوند، سوختگی باکتریایی بر عملکرد تأثیر نمی گذارد، اما منجر به تولید دانه های بی کیفیت و شکسته شدن دانه ها می شود.

کنترل بیماری بلایت باکتریایی برنج

• کاشت واریته‌های مقاوم: کارآمدترین، قابل اعتمادترین و ارزان‌ترین راه برای کنترل سوختگی باکتریایی است.
• از مقادیر متعادلی از مواد مغذی گیاهی به ویژه نیتروژن استفاده کنید.
• زهکشی خوب مزارع (در محصولات غرقابی معمولی) و نهالستان ها
• مزارع را تمیز نگه دارید، برای مثال علف های هرز را از بین ببرید زیرا آنها میزبان این باکتری هستند.
• زیر کاه (کلش) برنج، برنج راتون را شخم بزنید؛ زیرا که می توانند به عنوان میزبان باکتری ها عمل کنند.
• اجازه دهید مزارع آیش خشک شوند تا عوامل بیماری در خاک و بقایای گیاه سرکوب شوند.
• زمین آیش شده ؛زمینی که شخم می زنند ولی یکسال در آن محصولی نمی کارند تا قوت بگیرد.

بیماری های با منشا ویروس برنج

ویروس تونگرو یک نوع ویروس مخرب گیاه برنج است. این نوع ویروس باعث تغییر رنگ برگ، توقف رشد، کاهش تعداد جوانه و ایجاد دانه های عقیم یا نیمه پر می شود.
تونگرو یکی از مضرترین و مخرب ترین بیماری برنج است. در موارد شدید، واریته‌های حساس که در مراحل اولیه رشد آلوده می‌شوند می‌توانند تا 100 درصد کاهش عملکرد داشته باشند.
هنگامی که تونگرو در مزرعه وجود دارد، به سرعت در بوته های برنج جوان افزایش می یابد. ناقلان برگ خوار ترجیح می دهند از گیاهان جوان برنج تغذیه کنند.
ویروس های بیماری تونگرو از گیاهی به گیاه دیگر توسط برگ خوارهایی که از گیاهان آلوده به ویروس تغذیه می کنند، منتقل می شود.
سرایت تونگرو می تواند در تمام مراحل رشد گیاه برنج رخ دهد. اغلب در مرحله رویشی مشاهده می شود. گیاهان در مرحله پنجه زنی بیشترین آسیب پذیری را دارند. انتشار ویروس تونگرو به در دسترس بودن منابع ویروس و جمعیت ناقل بستگی دارد.

عوامل اصلی بیماری لکه قهوه ای در مزرعه

به غیر از گیاهان آلوده در مزرعه کشاورز، سایر منابع اولیه برای تونگرو عبارتند از:

• کلش محصولات قبلی(آلوده)
• گیاهان آلوده در مزارع برنج مجاور
• نهال های پرورش یافته در نهالستان ها یا بستر بذر نیز می توانند قبل از پیوند، به ویروس تونگرو آلوده شوند و می توانند منبع اصلی ویروس باشند.

شناسایی بیماری تونگرو برنج

• بررسی وجود برگ خوارها
• بررسی برگ ها از نظر تغییر رنگ
• تغییر رنگ زرد یا نارنجی مایل به زرد در گیاهان آلوده به تونگر قابل توجه است. تغییر رنگ از نوک برگ شروع می شود و به سمت تیغه یا قسمت پایین برگ گسترش می یابد.

همچنین گیاهان آلوده به تونگرو:

• علائم کوتاه‌قدی
• تاخیر در گلدهی
• تعداد پنجه‌ها کاهش می یابد
• خوشه‌های کوچک

مدیریت بیماری تونگرو برنج

هنگامی که یک گیاه برنج به تونگر مبتلا می شود، نمی توان آن را درمان کرد. اقدامات پیشگیرانه برای کنترل تونگرو موثرتر از اقدامات کنترل مستقیم بیماری است.
استفاده از حشره کش ها برای کنترل حشره ها اغلب موثر نیست، زیرا برگ خوارهای سبز به طور مداوم به مزارع اطراف حرکت می کنند و در زمان های بسیار کوتاه به سرعت ویروس را پخش می کنند.
عملی ترین اقدامات در حال حاضر شامل:
– گونه های مقاوم به تونگرو یا برگ خوار را پرورش دهید. این مقرون به صرفه ترین روش برای مدیریت بیماری است.
– شخم زدن کلش های آلوده بلافاصله پس از برداشت

مطلبی که ممکن است برایتان جذاب باشد:

برنج ایرانی را چطور بشناسیم؟

جمع بندی

با مدیریت وکنترل بیماری های برنج میتوان تلفات را به حداقل رساند. چهار راهبرد مهم برای مدیریت بیماری برنج عبارتند از: تناوب محصولات، واریته های مقاوم، کاشت در خاک گرم و استفاده از قارچ کش ها می باشد. اما موثرترین و سودآورترین روش استفاده از واریته های مقاوم می باشد.
البته گونه هایی که در برابر همه یا اکثر بیماری های برنج مصون باشند، وجود ندارند. پرورش دهندگان باید واریته هایی را بر اساس آزمایشات عملکرد در منطقه و مقاومت در برابر بیماری های مهم محلی انتخاب کنند.

منابع:

• www.agric.wa.gov.au
• www.knowledgebank.irri.org
• extension.missouri.edu

علف های هرز در کنار آفات و بیماری ها از مهمترین عوامل خسارت زا در کاشت برنج به شمار می رود. به دلیل رقابت علف های هرز با گیاهان برای جذب غذا، نور و سایر موارد ضروری جهت رشد، عدم کنترل علف های هرز عواقب بدی برای محصولات خواهد داشت.

براساس گزارش فائو، ميزان خسارت آفات در زراعت برنج آسيا 15%، بيماري ها 12 % و علف هاي هرز 11.8 %  اعلام شده است. در كشور ما ایران اين آمار متفاوت است و خسارت وارده از علف هاي هرز بيشتر از اين مقدار ميباشد.

طبق تحقیقاتی كه در ایران صورت گرفته است، خسارت وارده به گياه برنج توسط علفهاي هرز 45 درصد، حشرات زيان آور 30 درصد، بيماري هاي برنج 20 درصد و ساير عوامل 5 درصد براورد شده است.

علف های هرز برنج

سل واش

این نوع علف هرز با نام علمی Monochoria vaginalis (Burm.f.) C.Presl ex Kunth اولین بار از کشور ایران گزارش شده است.

سوروف

این نوع علف هرز در اشکال و عناوین مختلف مانند سوروف برنج، سوروف جنگلی و سوروف شناسایی شده و با رقابت بر جذب نور از طریق سایه اندازی موجب نقصان عملکررد فتوسنتز گیاه می شود. از طریق وجین دستی به راحتی کنترل می شوند.

روغن واش

روغن واش یا اصطلاحا گوشاب به واسطه اندام هاي زمینی و جذب بيشتر مواد غذايي از گسترش ريشه گياه زراعي ممانعت می کنند و موجب ایجاد خسارت مي گردند. این علف هرز از مرداب ها و کانال های آب وارد مزارع می شوند و وجين دستي قادر به كنترل مطلوب آنها نيست.

همچنين برخي از علفهاي هرز با نام های گل آردي، دونيش و توق که به تازگی شناسایی شده اند از حاشيه وارد مزارع می شوند و برخي نيز مانند ني و لويي در مزارعي كه مدتها كشت نشده و بصورت آيش گذاشته شدهاند، تكثير مي يابند.

از دیگر علف های هرز مشکل زا در شالیزارها می توان به برنج وحشی یا برنج قرمز، بند واش، قاش واش، سل واش، تیرکمان آبی، ساقه قرمز و غیره اشاره نمود.

تاثیر آب بر گسترش علف های هرز

محققين، آب را مهمترين علفكش در زراعت برنج مي دانند. آب به تنهايي قادر است به ميزان 60-40 درصد از رشد علفهاي هرز بكاهد. آب علاوه بر اثر مستقيم در كنترل علفهاي هرز موجب حفظ و افزايش كارآيي علفكش ها در كنترل علف هاي هرز مي گردد.

کنترل علف های هرز برنج

مهم ترین اقدام برای کنترل علف های هرز برنج، پیشگیری است.

منظور از پیش گیری دقت در انتخاب بذور، کنترل بهداشت مزارع از جمله آب دریافتی، کانال های آبیاری، مرزها جدا کننده مزارع، رعایت بهداشت در ادوات مورد استفاده، خزانه گیری درست و غیره می باشد.

کنترل زراعی و بهداشتی

شخم زدن

شخم و آماده سازی زمین برای کشت تاثیر بسزایی در کنترل علف های هرز دارد، به این دلیل که با جابجایی خاک بذور علف های هرز به اعماق می روند و دیکر قدرت رشد نخواهند داشت. همچنین خاکورزی زمین در شراط خاک مرطوب نیز کارساز است.

غرقاب کردن مزرعه

غرقاب کردن مزرعه به معنی به زير آب بردن زمين نشاكاري شده به عمق 5 سانتيمتر و به مدت چهار هفته می باشد. این عمل به خودی خود باعث كاهش رشد علفهاي هرز مي شود.

تسطیح مزرعه

تسطیح اراضی برنجکاری و یکنواختی سطح آب منجر به کنترل علف های هرز برنج می شود به دلیل اینکه در صورت عدم تنظیم ارتفاع به محض ایجاد خشکی علف های هرز پدیدار می شوند.

وجین

وجین کردن علف های هرز از دو طریق ماشین کونویدوور و به صورت دستی انجام میگیرد.

کشاورزان جهان از دیر باز تا کنون از روش وجین دستی برای مبارزه با علفهاي هرز استفاده می کنند.

زیرا کامل ترین و مفیدترین روش است و هـيچ نـوع علف هرزي در مقابل اين روش مقاوم نيست.

از نظر زيست محيطي و حفظ تعادل طبيعـي هيچگونـه زياني ندارد بخصوص كه وجين دستي موجب جابجاي آب و تهويـه خـاك شـده و بـر رشـد مناسـب و شـادابي نشاءهاي برنج تأثير گذار است.

وجين کردن عموما در دو نوبت و گاهي بيشتر ضرورت دارد؛ وجـين نوبـت اول در برنج کاری 15 الی 20 روز بعـد از نشـاءكاري و وجین نوبـت دوم 20 لی 35 روز بعـد از نشا کاری توصیه می شود.

تكـرار بیش از حد وجـين و وجين ديرهنگام ميتواند سبب خسارت به ريشه برنج و كـاهش عملكـرد محصول برنج شود.

کنترل شیمیایی

کنترل علف های هرز برنج از پرهزینه ترین عملیت زراعی می باشد، جالب است بدانید که در عین حال کنترل شیمیایی آن از آسان ترین، کم هزینه ترین و سریع ترین روش کنترل علف های هرز برنج شناخته می شود.

جهت توزيع يكنواخت علفكش در خاك بهتر است ابتدا محلول علفكش تهيه و سپس با قوطي هاي مخصوص منفذ دار مصرف شوند. آن چیزی که اهمیت دارد برنامه تناوب در مصرف علفكش هاست.

نام و میزان علف کش های توصیه شده برای برنج

سم بوتاکلر با نام تجاری ماچیتی 60 درصد EC و سم تیوبنکارب با نام تجاری ساترن 60 درصد EW به میزان 3 الی 4 لیتر در هکتار، 4 الی 7 روز پس از نشاء برنج قبل از مرحله دو برگی شدن سوروف

همچنین سم بوتاکلر با نام تجاری ماچیتی 5 درصد G به میزان 40 الی 45 کیلوگرم در هکتار، 4 الی 7 روز پس از نشاء برنج قبل از مرحله دو برگی شدن سوروف

مولینیت با نام تجاری اردام و یا اردام سوپر 71 درصد EC  به میزان 5 الی 6 لیتر در هکتار، در 4 الی 7 روز پس از نشاء برنج قبل از مرحله دو برگی شدن سوروف

سم بن سولفورون متیل با نام تجاری لونداکس 60 درصد DF به میزان 50 الی 75 کیلوگرم در هکتار، 5 الی 12 روز پس از نشاء برنج و مرحله 1 الی 3 برگی برنج و تا 3 برگی شدن علف هرز

سم پروپانیل با نام تجاری استام-اف 36 درصد EC  به میزان 10 الی 15 لیتر در هکتار، 4 الی 7 روز پس از نشاء برنج قبل از مرحله 2 الی 4 برگی شدن سوروف

سم توفوردی با نام تجاری دیفلوئید 72 درصد SL  به میزان 1/5 الی 3 لیتر در هکتار، در 4 الی 7 روز پس از نشاء برنج قبل از مرحله 2 الی 4 برگی شدن سوروف

سم سينوسولفورون با نام تجاری ستاف 20 درصد WG  به میزان 100 الی 150 گرم در هکتار، در 6 الی 8 روز پس از نشاء برنج

سم بنتازون با نام تجاری بازاگران 48 درصد SL  به میزان 3 الی 4 لیتر در هکتار، در 2 الی 3 هفته پس از نشاء برنج و یا 5 تا 7 برگی شدن برنج

کنترل بیولوژیکی

در برخی کشورها از گیاهان گیاهخواری مانند اردک، قورباغه و ماهی برای کنترل علف های هرز برنج استفاده می نمایند. امروزه در کشور مبحث کنترل علف های هرز برنج با استفاده از علف کش های زیستی مورد توجه قرار گرفته است.

همچنین کنترل بیولوژیک علیه آزولا توسط سوسک rufinasus Stenopelmoud در موسسه تحقیقات برنج کشور درحال تحقیق و بررسی می باشد.

تا کنون اميدوار كننده ترين بيوكنترل براي سوروف قارچ Cocholiobolus می باشد.

برای آماده سازی خزانه برنج به یک محل که به اندازه یک دهم کل مزرعه تان نیاز دارید زیرا همانطور که می دانید برای کاشت برنج به نشاهای آماده شده نیاز است.

کشاورز شالیکار بعد از خاکورزی و آماده سازی زمین شالی، جوانه های برنج را در مزرعه اصلی نشا می کند. برای تولید برنج تهیه نشا با کیفیت از ارکان اصلی است. قدم دوم بعد از تهیه و ضدعفونی بذور برنج، آماده سازی خزانه برنج است که خود از اهمیت بسزایی برخوردار است.

مکان خزانه برنج چطور باید باشد؟

مکان خزانه گیری برنج باید به درستی شخم زده شود، حداقل دوبار لازم است. قبل از شخم دوم خاک خزانه باید از هوموس و کود دامی کافی برخوردار باشند. معمولا خزانه ها را در مکانی قابل دسترس برای مزارع برنج، نزدیک به منبع آب و با نور آفتاب کافی ایجاد می کنند. جهت شمالی جنوبی برای نورگیری بهتر و در معرض باد بودن کمتر برای خزانه ها توصیه می شود. اگر خزانه ها در سایه قرار بگیرند نشاها به درستس رشد نمی کنند.

بهترین زمان برای خزانه گیری برنج

زمان مناسب برای خزانه گیری با توجه به شرایط هر منطقه و رقم انتخاب شده برای کشت متفاوت است. اما بهترین زمان خزانه زمانی است که از سرمای اول فصل تا حدودی گذشته باشد و دمای محیط به متوسط ۱۶ درجه سانتی گراد رسیده باشد.

در یک دهه گذشته برخی کشاورزان به دلیل تغییرات اقلیمی پیش آمده از دهه دوم اسفند خزانه گیری را آغاز می کردند ولی كارشناسان كشاورزی بهترین زمان برای خزانه گیری برنج را نیمه اول فروردین می دانند.

در این خصوص معاون موسسه تحقیقات برنج كشور در توصیه ای، با اشاره به این نكته كه حداكثر ماندگاری نشا برنج در خزانه باید 30 تا 35 روز باشد و سپس باید به زمین اصلی منتقل شود، درباره خزانه گیری زود هنگام برنج به شالیكاران هشدار داد و از آنان خواست برای این كار عجله نكنند. با وقوع سرمای هوا، بوته برنج در خزانه رویش مناسبی نخواهد داشت و به اصطلاح علمی سن نشاء برنج در خزانه به دلیل سرما و نوسانات دمایی بالا رفته و در فرایند رشد، مقاومت علیه بیماری ها و مقدار تولید دچار اختلال می شود.

توجه: جهت دستیابی به دقیق ترین تاریخ کاشت مناسب برای هر منطقه می توان ضمن مراجعه به میانگین دمای بلند مدت، از توصیه های کارشناسی مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان مربوطه نیز استفاده نمود.

انواع خزانه کدامند؟

از گذشته تاکنون تهیه خزانه توسط شالیکاران به روش های زیر صورت می پذیرفت:

سنتی، جوی پشته ای (ژاپنی) و جعبه ای (برای کاشت مکانیزه)

خزانه سنتی

در این روش خزانه ابعاد مشخصی ندارد و بذرها با تراکم بالا درون بسترها کاشته می شوند. بسترهای کشت معمولاً بدون پوشش هستند.

جوی پشته ای (ژاپنی)

در روش جوی پشته ای، عرض بستر حدودا 1 الی 2 متر و طول آن را در معمولا۱۰ متر درنظر می گیرند و ارتفاع مناسب برای پشته ها ۵ الی ۱۰ سانتی متر است. بسترها حدودا ۲۰ سانتی متر از هم فاصله دارند و به صورت جوی می باشد. در خزانه های جوی پشته ای، بذور بر روی پشته پاشیده شده و آب بصورت نشتی به بذور می رسد.

خزانه جعبه ای (مکانیزه)

در روش جعبه ای نشا ها درون جعبه های از پیش تعیین شده که مناسب استفاده با ماشین نشاکار هستند آماده می شوند. بدین صورت که حدود ۵ کیلوگرم خاک لومی رسی با عمق ۲ سانتی متر درون این جعبه ها می ریزند و بذر را درون خاک قرار می دهند.و پس از پاشیدن بذر روی آن را دوباره با خاک می پوشانند. پس از آماد ه سازی جعبه ها، بذرپاشی و سبز شدن اولیه، آنها را مانند روش جوی پشته ای می توان بر روی بسترهای خزانه در کنار هم قرار داد و با پوشش پلاستیکی رویشان را پوشاند.

آماده سازی بستر خزانه برنج

همانطور که گفته شد نیاز است که زمین مزرعه دوبار شخم زده شود، به ازای هر هکتار زمین زراعی برنج نیاز به آماده سازی نشا در 250 مترمربع خزانه است.

برای پرورش نشاهای سالم در خزانه ها مراقبت‌های زراعی ویژه ای مانند استفاده از پوشش نایلونی برای محافظت آن ها از سرما ، کودپاشی به اندازه، مبارزه با علف‌های هرز و کنترل آفات و بیماری های محتمل در خزانه نیاز است.

برای پوشش بستر خزانه از کمان هایی که معمولا از جنس چوب هستند، به فاصله های ۵۰ سانتی متر روی خزانه ها قرار می دهند و پوشش نایلونی را روی این کمان ها می کشند و از کنار پشته ها درون خاک قرار می دهند. کشاورز برای برقراری رطوبت و دمای مناسب جهت رشد بذرها هر ازگاهی پوشش را از سمت بالا یا پایین بستر باز می کند.

کنترل علف های هرز خزانه

در صورت کنترل نکردن علف های هرز در مرحله خزانه داری، هزینه کارگری برای وجین و جدا سازی علف های هرز مزرعه بسیار بالا می رود.

کنترل علف هرز در قبل و بعد از بذرپاشی صورت می گیرد؛ حدود سه روز قبل از بذرپاشی، بعد از مسطح کردن بستر خزانه از علف کش بنتیوبنکارب به میزان 6 سانتی‌متر مکعب به ازای هر 10 متر مربع از خزانه و یا علف کش بوتاکلر (ماچتی) به میزان 4 سانتی‌متر مکعب به ازای 10 متر مربع خزانه توصیه می شود. بعد از آن لازم است خزانه را آبیاری کنند.

در حالت دوم؛ ابتدا خزانه آبیاری می‌شود، سپس استفاده از علف‌کش به صورت قطره پاشی در سطح آب ساکن خزانه توصیه می شود. بعد از مدتی آب خزانه را تخلیه می‌کنند و بذرپاشی را انجام می‌دهند.

چنانچه به هر دلیل علف هرز در بذر باقی ماند، می‌توان 2 الی 3 هفته بعد از بذرپاشی، زمانی که علف های هرز برنج (سوروف‌) دو و سه برگه شدند، با استفاده از علف کش پروپانیل خزانه را سمپاشی کرد. میزان مصرف سم ۱۰ تا ۱۲ سانتی‌متر مکعب به ازای هر ۱۰ متر مربع خزانه در توصیه می‌شود.

نکته: لازم است یک روز قبل از سمپاشی، لازم است آبیاری را قطع شود و یک روز بعد از سمپاشی، دوباره جریان آب را برقرار نمود. به منظور پرهیز از هرگونه تداخل علف‌کش، یک هفته قبل و بعد از سمپاشی نباید هیچگونه سموم حشره‌کش و کودهای شیمیایی استفاده شود.

آفات و بیماری های مهم خزانه و کنترل آن ها

مگس خزانه

آفت مگس خزانه اکثرا در خزانه هاي سنتي كه به صورت دائم غرقاب هستند ديده ميشود. براي مبارزه اول از همه لازم است خزانه خشک شود. در صورت نیاز به مبارزه شیمیایی می توان از سم ديپتركس با نام تجاری تريكلروفن در زمان 2 برگی بودن نشاء به ميزان 20-15 گرم به ازای هر 100 مترمربع به نسبت 5/1 در هزار استفاده كرد.

كرم ساقه خوار برنج

محل استقرار تخم كرم ساقه خوار در پشت برگ هاي برنج می باشد. در صورت مشاهده سریعا جهت کنترل و مبارزه با این آفت باید اقدام نمود. در صورت جواب ندادن مبارزه مکانیکی مي توان تريكوكارت هایی تهیه نمود و به میزان 100 عدد در 300 متر مربع خزانه به فاصله حداكثر 4 روز بعد از شكار اولين پروانه ماده در خزانه قرار داد.

پوسيدگي طوقه و ريشه برنج

عامل این بیماری قارچ Fusarium moniliforme است كه فرم جنسی آن  Gibberella fujikuroi مي باشد. بيماری پوسيدگی طوقه و ریشه (باکانه) در استانهای شمالی کشور از اهمیت خاصی برخوردار است. در سالهای اخير شدت بيماریهای قارچی (به ویژه باکانه) در خزانه و زمين اصلی افزایش یافته و خسارت زیادی را به محصول وارد کرده است.

برای شناخت انواع بیماری های برنج می توانید این مطلب از مجله جالیزان را مطالعه کنید.

تنها راه و مهم ترین راه کنترل بیماری های قارچی ضدعفونی بذور مورد استفاده در خزانه برنج می باشد.

برنج یکی از مهم ترین غلات در قاره آسیاست که غذای اصلی نیمی از مردم جهان را تشکیل می دهد. نواحی شمالی کشورمان ایرانی از نظر آب و هوایی برای کاشت برنج بسیار مناسب هستند و مزارع این نواحی میزان برنج مورد نیاز تمامی کشور و تا حد زیادی کشورهای دیگر را تامین می کند.

اگر از یک کشاورز که کار آبا و اجدادی اش کاشت برنج بوده است سوال کنید که ریشه کلمه «برنج» از کجا آماده است، به شما جواب می دهند که «به رَنج» بوده است که طی سالیان تلفظ آن به برنج تغییر پیدا کرده است. به راستی که مراحل کاشت، داشت و برداشت برنج، رنج های زیادی دارد. در ادامه به معرفی روش کشت برنج می پردازیم:

انتخاب بذر

انتخاب بذر از انواع مناسب برنج متناسب با محیطی كه در آن كاشته می شود، اولین گام اساسی در تولید برنج است. بذر مرغوب نهال های قوی و سالم تولید می کند و در نتیجه محصول یکنواخت تر و با بازده بالاتر حاصل می شود.

مشخصات دانه خوب

• اندازه کامل و یکنواخت، قابل دوام، بدون ترک و لکه. (بیش از 80٪ جوانه زنی با قدرت جوانه زنی خوب)
• دانه های خالص و حاوی یک نوع
• دانه های سالم، بزرگ، یک رنگ و بدون ترک و لکه بینی.
• عاری از سنگ، دانه های علفهای هرز، بیماری های حاصل از بذر .
• بذر مرغوب را می توان به عنوان بذر معتبر خریداری کرد یا توسط خود کشاورز تولید می شود.

آماده سازی زمین

قبل از کاشت برنج، خاک باید در بهترین شرایط برای رشد محصول و باشد. یک زمینی که خوب آماده شده باشد محصول سالم و یکنواختی می دهد که می تواند با علفهای هرز رقابت کند، از آب کمتری استفاده کند و با هزینه کمتر بازده بیشتری کسب کند.

شخم اولیه برای از بین بردن علفهای هرز و ترکیب بقایای محصول روی خاک، ترجیحاً 4-3 هفته قبل از کاشت با حداکثر عمق 10 سانتی متر با استفاده دیسک یا شخم برگردان می باشد.

شخم دوم حداقل 3-2 هفته قبل از کاشت با استفاده از دیسک در قسمت های مختلف زمین تا اندازه های کوچک کلوخ ایجاد شود.

آخرین شخم 1 هفته قبل از کاشت همراه با پادلینگ و تسطیح زمین با حداکثر عمق 5/7-5 سانتی متر می باشد.

قبل از کاشت مزرعه را به ارتفاع 5-3 سانتی متر آبگیری کنید و بعد از 5-4 روز آب مزرعه را خارج کنید.

در ویدیوی زیر از کانال آپارت جالیزان فرایند کاشت تا برداشت محصول برنج به طور مختصر نمایش داده میشود:

کاشت محصول

روش کاشت گیاه برنج به دو صورت انجام می شود:

روش کاشت مستقیم برنج

روش کاشت پیوندی برنج

بذر برنج را هم می توان در یک محل جداگانه پرورش داد و سپس جوانه آن را در زمین پیوند زد و هم اینکه بذر را مستقیم در مزرعه قرار داد. محصولات پیوند شده معمولاً در زمینه تولید زمان کمتری می برند اما در هر دو روش، یک بستر بذر آماده شده مورد نیاز است.

در روش کاشت مستقیم بذر به حدودا 100 کیلوگرم بذر در هر هکتار نیاز است که پس از آبگیری زمین در مزرعه کاشته می شود.

پیوند جوانه برنج محبوب ترین روش کاشت گیاه در سراسر آسیاست. برنج ها بعد از جوانه زنی از بستر بذر به مزارع مرطوب منتقل می شوند. این روش به بذر کمتری احتیاج دارد و روشی مؤثر برای کنترل علفهای هرز است، اما خب زحمت بیشتری هم دارد. نهال های برنج را می توان با دستگاه یا دست نشا کرد.

روش پرورش جوانه برنج

• یک محل که به اندازه  یک دهم کل مزرعه تان است انتخاب کنید.
• محل پروش بذر ها هم مانند مزرعه برنج به آماده سازی احتیاج دارد، حداقل 2 بار محل را شخم بزنید.
• قبل از آخرین شخم کود  را اضافه کنید.
• در این روش به 40-30 کیلوگرم بذر به ازای هر هکتار احتیاج دارید.
• به طور متوسط بذرها برای جوانه زدن به 35-25 روز احتیاج دارد.
• بعد از آن می توانید جوانه های برنج را در مزرعه اصلی نشا کنید.

مدیریت آب مورد نیاز مزرعه برنج

برنج  نسبت به کمبود آب بسیار حساس است. برای تأمین آب کافی، در یک ماه اول مزرعه باید غرقاب باشد و در بقیه مدت طول دوره رشد تناوبی باشد. این امر یعنی غرقاب بودن پایه بوته ها در کنترل رشد علف هرز موثر است. مدیریت مناسب آب در شالیزار متمركز بر روی روشهایی است كه در ضمن تامین آب کافی بهینه هم هستند.

در یک سیستم کارآمد، هر 1 کیلوگرم غلات تولید شده به حداقل 2000 لیتر یا 2 متر مربع آب نیاز دارد. کنترل مناسب آب باعث افزایش محصول و کیفیت دانه و همچنین بهبود کارایی سایر ورودی ها مانند کود، علف کش و سموم دفع آفات می شود.

تراز کردن سطح مزرعه باعث پوشش بهتر آب، استقرار بهتر محصول و كنترل علف هاي هرز مي شود.

 کود و مواد مغذی مورد نیاز برنج

در هر مرحله از رشد، گیاه برنج نیازهای غذایی خاصی دارد. این امر باعث می شود مدیریت مواد مغذی به جنبه ای مهم در تولید برنج تبدیل شود.

کشت به روش غرقابی سبب متمایز شدن برنج از سایر محصولات می شود به این ترتیب که در خاک های مرطوب می توان ماده آلی خاک را حفظ نمود. اما به روش غرقابی تمام مواد مغذی مورد نیاز گیاه فراهم نمی شود، برای افزایش عملکرد باید از کود نیر استفاده نمود.

مقدار و نوع کود مورد استفاده بر این فرض تعیین می شود که 1 تن دانه 15 کیلوگرم نیتروژن (N) ، 2-3 کیلوگرم فسفر (P) و 15-20 کیلوگرم پتاسیم (K) نیاز دارند. با توجه به نوع خاک، فصل، شرایط محصول، شرایط آب و هوایی قابل تغییرند.

عملکرد موثر مواد مغذی

به عنوان راهنما، در مزرعی با عملکرد 2 تن در هکتار و خاک لومی، 20 کیلوگرم نیترات و 5 کیلوگرم فسفر نیاز است. خاکهای ماسه ای ممکن است به 10 تا 15 کیلوگرم پتاسیم نیاز داشته باشند.

فسفر، پتاسیم و 10 درصد نیترات را به طور مساوی و درست قبل از کاشت بذر یا پیوند نهال اعمال کنید. برای کاشت مستقیم بذر، خوب است که 10 تا 14 روز پس از استقرار وقتی آب در مزرعه وجود دارد استفاده شود.

نیترات باقیمانده را در 2 قسمت مساوی در 30 روز و 50-60روز (شروع خوشه) بعد از کاشت اعمال کنید.

علف های هرز، آفات و مریضی ها

گیاه برنج دشمنان زیادی دارد؛ جوندگان، حشرات و مهم ترین آنها آفات، بیماری های برنج و علفهای هرز هستند.

مقابله با علف های هرز برنج

علف های هرز برنج رقیب اصلی برنج به حساب می آیند و عملکرد آن را کاهش می دهند.

• علاوه بردقت در انتخاب بذر و اقدامات اولیه، مقدار حدودا 3 لیتر علف کش برای هر هکتار بعد از آبگیری اولیه و 5-3 روز قبل از نشا استفاده کنید و 5-4 روز بعد از آن آب را از کرت خارج نکنید. و بعد از آن به مدت سه ساعت کرت را با آب شستشو کنید.
• استفاده از علف کش ها در 4 الی 7 روز بعد از نشا نیز توصیه می شود.
• برای مبارزه با علف سوروف می توان 20-15 روز بعد از کاشت وجین دستی انجام داد و علف های هرز را از نهال برنج جدا نمود.
• اگر علف های هرز ریشه کن نشدند 30-25 روز بعد از نشا وجین دوباره نیز توصیه می شود.

مقابله با آفات و مریضی های برنج

علاوه بر نکات اولیه در انتخاب بذر و گونه مقاوم برنج، کشاورزان باید به زهکشی مناسب شالیزار و رعایت بهداشت زراعی برای کنترل آفات توجه کنند. مصرف درست کودها و آبیاری مناسب هم موثر است.

تشخیص دقیق و به موقع آفات، بیماری ها و قارچ ها می تواند تلفات شالیکاری را تا حد زیادی کاهش دهد. بعد از شناسایی بیماری از آفت کش ها، سم ها و قارچ کش های متناسب با بیماری استفاده کنید.

روش برداشت برنج به چه صورت است؟

بسته به نوع، محصول برنج معمولاً در حدود 150-105 روز پس از کاشت به بلوغ می رسد. روش های درست برداشت در به حداکثر رساندن عملکرد دانه برنج تاثیرگذار است. به طور قطع نمی توان گفت اما حدودا 30-20 روز بعد از نشا می توان اقدام به قطع آب نمود. زمانیکه 90-85 درصد خوشه ها به رنگ زرد در آمدند زمان مناسب برداشت است.

برداشت می تواند به صورت دستی یا مکانیکی انجام شود:

برداشت دستی در سراسر آسیا متداول است. که از ابزار دستی ساده مانند داس استفاده می کنند. روش دیگر روش مکانیزه و استفاده از کمباین است. شرط اساسی داشتن زهکش مناسب است تا زمین خشک شود وادوات کشاورزی به راحتی حرکت کنند.

ذخیره و آسیاب برنج

برنج با پوست بهتر ذخیره می شود زیرا پوست از حشرات محافظت می کند و از پایین آمدن کیفیت دانه ها جلوگیری می کند. ذخیره سازی باید درست باشد تا از رطوبت، لکه­گیری و جوندگان محافظت شود.

آسیاب برنج، لایه پوسته و سبوس را برای تولید برنج سفید از بین می برد. بهتر است رطوبت برنج 13 تا 14٪ باشد. با اتمام مراحل در چند مرحله بهترین نتیجه حاصل می شود. در طول فرآیند دمای دانه نباید بیشتر از 45 درجه سانتیگراد باشد. خروجی آسیاب کارآمد باید 20 درصد پوسته، 8 الی 10 درصد سبوس و 70 درصد برنج سفید ترک باشد.

برای تبدیل شلتوک به برنج سفید طی کردن مراحل خشک کردن (خشک کن صنعتی و دستی)، تمیز کردن، سفید و براق کردن و درجه بندی لازم است.