علف ها هرز کلزا علاوه بر رقابت بر سر نور، آب و مواد غذایی موجب پایین آمدن کیفیت روغن و کنجاله نیز می شوند. وجود علف های هرز هم خانواده با کلزا مانند خردل وحشی به شدت مشکل زاست. بنابراین برای بهبود کیفیت محصول کلزا مقابله با علف های هرز امری بسیار با اهمیت است.

بیشتر علف هاي هرز در کاشت کلزا شامل خردل وحشی، شلمی، خاکشیر، ازمک، کاهوك، تربچه وحشی، کنگر وحشی، ماشک، جعفري وحشی و انواع باریک برگها شامل گندم، جو، جو وحشی، یولاف و فالاریس می باشند.

خسارت

همانطور که پیش از این اشاره شد علف های هرز رقیب محصولات کشاورزی به حساب می آیند. رقابت آن ها علاوه بر تغذیه از مواد مغذی خاک شامل افزایش شیوع آفات و بیماری ها نیز می شود. بدین صورت که از طریق میزبان شدن برای برخی از آفات و بیماری موجب افزایش خسارت می شوند. بهتر است جهت کنترل علف های هرز کلزا اقدام به موقع و اصولی صورت گیرد.

کنترل و مبارزه

کنترل بهداشتی و زراعی

دقت در کاشت بذور خالص و عاری از هرگونه علف هرز مهم است.

یکی دیگر از راه های اولیه برای کاهش علف های هرز، آبیاری زمین پیش از کشت است، به این ترتیب که زمین آبیاری می شود و پس از رشد علف های هرز با استفاده از دیسک و شخم عمیق و علف کش های عمومی مانند رانداپ و گراماکسون اقدام به از بین بردن آن ها نمود.

رعایت تراکم کشت به اندازه سبب جلوگیری از رشد علف های هرز در کنار کلزا خواهد شد.

کنترل شیمیایی

سموم علف کش جهت کنترل شیمیایی علف های هرز کلزا به دو دسته قبل از رویش علف هرز و بعد از رویش علف هرز تقسیم بندی می شوند؛

کنترل قبل از رویش علف هرز کلزا

استفاده از علف کش های عمومی مانند گلایفوزیت با نام تجاری رانداپ و پاراکوات با نام تجاری گراماکسون قبل از کشت کلزا بر روی خاک مرطوب کارساز است.

به این صورت که بعد از سمپاشی با استفاده از شخم عمیق تا 10 سانتی متر با خاک زیرین محلوط شود. اگر خاک مزرعه خشک باشد بهتر است بعد از سمپاشی آبیاری صورت گیرد. این عمل به میزان یک تا دو نوبت نیاز است.

علف کش تریفلورالین با نام تجاری ترفلان 48 درصد EC  برای کنترل علف های هرز کلزا در مرحله جوانه زدن به میزان 2 الی 2/5 لیتر در هکتار کاربرد دارند. این علف کش بر روي اکثر گرامینه ها مؤثر بوده و علیه تعدادي از علفهاي هرز پهن برگ نیز تاثیر می گذارد.

علف کش بوتیزان استار (متازاکلر+کوئین مراک) 41/6 درصد SC جهت کنترل طیف گسترده ای از علف های هرز باریک برگ و پهن برگ در مزراع کشت کلزا استفاده می شود.

این علف کش قادر است علف های هرز هم خانواده مانند خردل وحشی، خاکشیر تلخ و معمولی، کیسه کشیش، چچم، دم روباهی، فالاریس و غیره را کنترل کند.

توصیه می شود تا 2 روز بعد از کاشت کلزا و قبل از جوانه زدن آن به میزان 2 الی 2/5 لیتر در هکتار در خاک های مرطوب استفاده شود، چنانچه خاک خشک باشد بلافاصله باید آبیاری شود.

کنترل پس از رویش علف هرز کلزا

یکی از معمول ترین علف کش ها علف کش کلرپیرالید با نام علمی لونترال برای مبارزه با دسته وسیعی از علف های هرز مانند علف های هرز خانواده بقولات، کمپوزیته، چتریان، هفت بندها، تاتوره، سیاده دانه، تاج ریزی، پنیرک و غیره مناسب است.

توصیه می شود این علف کش را به میزان 600 الی 800 سی سی به همراه 200 الی 300 لیتر آب در مرحله 2 برگی حقیقی تا قبل از تشکیل جوانه هاي گل و گلدهی، پس از رویش علف های هرز استفاده شود. این سم قادر است علف های هرز پهن برگ را کنترل کند.

زراعت هاي سیب زمینی، آفتابگردان، یونجه، سویا، انواع نخود، لوبیا و کاهو به این سم فوق العاده حساس هستند. بنابراین نباید این محصولات را حداقل یکسال بعد از مصرف لونترال کشت نمود.

استفاده از سموم زیر نیز در جهت کنترل علف های هرز کلزا توصیه می شود:

• نابواس با نام تجاری ستوکسیدیم 12/5 درصد EC به میزان 3 لیتر در هکتار در مرحله 3 الی 6 برگی علف های هرز باریک برگ
• پنترا با نام تجاری کوییزالوپ پی تفوریل 4 درصد EC به میزان 1/5  لیتر در هکتار در مرحله 3 الی 6 برگی علف های هرز باریک برگ
• فوکوس با نام تجاری سیکلوکسیدیم 10 درصد EC به میزان 2 لیتر در هکتار در مرحله 3 الی 6 برگی علف های هرز باریک برگ
• گالانت با نام تجاری هالوکسی فوپ اتوکسی انیل 12/5 درصد EC به میزان 2 لیتر در هکتار در مرحله 3 الی 6 برگی علف های هرز باریک برگ
• گالانت سوپر با نام تجاری هالوکسی فوپ آر متیل 10/8 درصد EC به میزان 0/5 الی 0/7 لیتر در هکتار در مرحله 3 الی 6 برگی علف های هرز باریک برگ
• واچ با نام تجاری کلوپیرالید 30 درصد SL به میزان 0/8 لیتر در هکتار برای علف های هرز پهن برگ

نکته

اگر ممکن است میانگین دمای شبانه روز به کمتر از 10 الی 12 درجه سانتیگراد برسد از علف کش نابواس استفاده نشود.

علفکش گالانت و فوکوس در دمای کمتر از 5 درجه سانتیگراد استفاده نشود.

دقت شود که علفکش هاي نابواس، گالانت سوپر، گالانت و فوکوس فقط علف هاي هرز باریک برگ کلزا را کنترل می کنند.

بیماری های خانواده دانه های روغنی، یکی از عوامل مهم محدود کننده کشت گیاهان روغنی از جمله کلزا در جهان تلقی می شود. خسارت ناشی از این بیماری ها برحسب نوع واریته، شرایط آب و هوایی منطقه و میزان پراکنش عوامل بیماری زا در مزرعه متفاوت می باشد.

این بیماری بسته به نوع آن از طریق بذر، خاک، هوا و بقایای محصولات در مزرعه انتشار می یابند.

بیماری پوسیدگی اسکلروتینیایی ساقه (Sclerotini stem rot)

این بیماری ناشی از قارچ Sclerotinia sclerotiorum می باشد. اولین علامت بیماری ریزش برگ هاست سپس در محل آلودگی لکه های بی شکل ظاهر می شود و سپس متلاشی می شود. بیشترین آلودگی زمانی اتفاق می افتد که بخش های زیر مورد حمله قرار می گیرد و به رنگ سفید در می آید.

شیوع این بیماری بیشتر در منطقه گرم با رطوبت بالا اتفاق می افتد. در صورت شدید بودن بیماری حتی ممکن است ساقه گیاه بشکند و قسمت بالایی آلودگی خشک شوند. در صورت تداوم بیماری ممکن است غلاف ها هم دچار آلودگی شوند.

کنترل و مبارزه

• کاشت ارقام مقاوم و استفاده از بذر سالم عاری از آلودگی
• در صورت مصادف شدن تاریخ گلدهی با شیوع این بیماری خسارت افزایش می یابد بنابراین باید به تاریخ کاشت توجه شود.
• تراکم مناسب بوته ها سبب تاثیر گذاری بر عدم خوابیدن گیاه و جلوگیری از بیماری می باشد.
• رعایت تناوب زراعی 3 الی 4 سال با گیاهان غیر میزبان
• کنترل علف های هرز
• کاربرد به اندازه کودهای نیتروژنه
• خارج کردن بقایای محصول بعد از برداشت
• استفاده از سموم قارچ کش؛
• تبوکونازول (فولیکور) 250 EW به میزان یک لیتر در هکتار
• بنومیل به میزان یک کیلوگرم در هکتار
• آلتوکمبی 420 SC به میزان 1/5 لیتر برهکتار

بیماری ساق سیاه یا شانکر ساقه (black leg)

این بیماری ناشی از قارچ Phoma lingam است و از مهم ترین بیماری های کلزا در جهان می باشد. این بیماری در تمام مراحل رشد بر روی کلزا تاثیر منفی دارد اما در مرحله گیاهچه ای ممگن است منجر به نابودی کامل گیاه شود.

این بیماری توسط لکه های گرد و یا نامنظم روی برگ و زخم روی شاخه خود را نشان می دهد. بدترین حالت ایجاد زخم شانکر روی طوقه است. در این حالت شیره پرورده انتقال نمی یابد و گیاه ورس می کند. حتی ممکن است دانه ها و غلاف نیز آلوده شوند که سبب چروکیده شدن بذرها و آلوده شدن آن ها و همچنین کاهش قدرت جوانه زنی می شود.

کنترل و مبارزه

• کاشت ارقام مقاوم تاثیر بسزایی دارد.
• شخم عمیق زمین زراعی
• رعایت بهداشت زراعی
• جمع آوری و از بین بردن بقایای گیاهان در مزرعه
• استفاده از بذر سالم و ضدعفونی بذر با قارچکش کاپتان 50 درصد WP به میزان 1/25 گرم در هزار
• ایپرودیون+کاربندازیم (رورال تی اس) 52/5 درصد WP به مقدار 1/5 گرم در هزار
• محلول پاشی با استفاده از سموم زیر در صورت دیدن اولین علائم؛
• تبوکونازول با ام تجاری فولیکور 25 درصد EW به میزان یک لیتر در هکتار
• پروپیکونازول (تبلت) 25 درصد EC به میزان یک لیتر در هکتار
• کاربندازیم (دروزال-باویستسن) 50 الی 60 درصد WP به میزان یک کیلوگرم در هکتار

سوختگی آلترناریائی (Alternaria blight)

عامل بیماری این نوع بیماری کلزا نیز قارچ می باشد. شیوع این بیماری کلزا اغلب در آب و هوای معمول و در آخر فصول زراعی گسترش می یابد. عامل شیوع این بیماری بذور آلوده و بقایای آلوده محصولات می باشد. بدین ترتیب که گاها به صورت موجودات ریز زنده (ساپروفیت) در میان کاه و کلش و بقایای گیاهی زمستان گذرانی می کنند و در سال بعد موجب بیماری گیاه می شوند.

اولین مرحله خسارت به برگ های تحتانی می باشد و سپس برگ های فوقانی را درگیر می کند و سپس لکه های مربوط به بیماری بر روی ساقه و خورجین ظاهر می شود و در صورت عدم کنترل رفته رفته کل گیاه را فرا می گیرد.

کنترل و مبارزه

• کشت بذور سالم و عاری از بیماری
• رعایت تناوب زراعی مناسب
• کنترل علف های هرز
• بسته به شدت و حجم درگیری مزرعه سه الی چهار مرتبه سم پاشی با قارچ کش های مانکوزب، کاپتان، رورال تی اس و کالکسین مثمر ثمر خواهد بود.

سفیدک کرکی

این بیماری کلزا ناشی از قارچ Peronospora brassicae می باشد. این نوع سفیدک اکثرا در منطقی با رطوبت بالا و در صورت تماس اولین برگ ها با خاک مرطوب شایع می شود.

علائم اولیه این بیماری به صورت پوشش سفید در سطح زیرین و یا به صورت لکه های کوچک زاویه دار به رنگ سبز روشن در سطح فوقانی برگ های اول دیده می شود. برگ های آلوده حتی ممکن است چروکیده و خشک شوند. در صورت شدت گرفتن بیماری شاخه گل را نیز آلوده می کند.

کنترل و مبارزه

• کاشت ارقام مقاوم
• استفاده از بذور سالم عاری از بیماری و ضدعفونی بذور با قارچکش متالاکسیل (ریدومیل) 5 درصد G به میزان 1 در هزار
• دیفنوکونازول (دیویدند) 3 درصد FS به میزان 2 میلی لیتر برای هر کیلوگرم بذر به علاوه متاتلاکسیل+ مانکوزب (رزالاکسیل) 72 درصد WP به میزان 1/5 گرم در هزار
• سمپاشی گیاهچه ها با قارچکش متالاکسیل– مانکوزب (رزالاکسیل) 72 درصد به نسبت یک در هزار

آفات کلزا موجب کاهش عملکرد رشد کلزا در مزارع می شوند. با توجه به اهمیت دانه های روغنی و اهمیت کلزا در تامین روغن نباتی و همچنین کشت کلزا در بسیاری از مزارع ایران شناخت آفات کلزا و مبارزه با آن ها به شدت حائز اهمیت است.

کک (Chrysomelidae)

کک ها به سوسک های ریز جهنده ای اطلاق می شود که که در زمستان به صورت حشره کامل در زیر خاک و یا ریزبقایای محصولات زندگی می کنند با گرم شدن هوا جفت گیری می کنند و در پاییز خسارت زا می شوند.

این حشرات به طول 2 الی 3 میلی متر و رنگ های سیاه، سبز، قهوه ای و یا آبی تیره دیده می شوند که از برگ ها تغذیه می کنند و برگ ها را سوراخ سوراخ می کنند.

این آفت اول در اطراف مزرعه دیده می شود و سپس به مزرعه حمله می کند و در مراحل 2 الی 4 برگی بیشترین خسارت را به کلزا وارد می کند.

کنترل و مبارزه

• رعایت تناوب زراعی
• از بین بردن بقایای گیاهی پس از برداشت محصول
• کاشت زود هنگام و آبیاری اوایل رشد گیاه، سبب گذر از مرحله حساس خواهد شد
• کاشت بذور سالم و به دور از آلودگی و ضدعفونی آن ها با قارچ کش های ایمیداکلوپراید (گائوچو) به میزان 8 الی 12 گرم در کیلوگرم بذر و تیامتوکسام (کروزر) به میزان 7 میلی گرم در کیلوگرم بذر یک روز قبل از کاشت می تواند مفید باشد.
• سمپاشی با استفاده از سموم زیر؛
• دیازینون 60 درصد EC با نام تجاری بازودین به میزان 1/2 لیتر در هکتار
• مالاتیون 57 درصد EC به میزان یک لیتر در هکتار
• ایمیداکوپراید 35 درصد با نام تجاری کونفیدور SC به میزان 0/25 الی 0/5 لیتر در هکتار

  

شته (Aphididae)

سه نوع شته در مزراع ایران خسارت زا می باشند که در بین این ها شته مومی کلزا از مهم ترین آفات کلزا به شمار می رود. شته ها در صورت افزایش جمعیت با حمله به برگ، ساقه و گل ها از طریق مکیدن شیره گیاهان باعث تغییر شکل و نابودی کلزا می شوند.

مقاومت شته ها به سرما بسیار زیاد است و در دمای 5 درجه  شروع به زاد و ولد می کنند. شته ها در آب و هوای گرم و مرطوب افزایش می یابند بنابراین می توان گفت بیشترین خسارت شته ها مربوط به نواحی شمالی ایران و در فاصله زمانی اواخر زمستان تا اوایل فروردین است.

شته مومی به رنگ سبز یا آبی مایل به خاکستری با پوشش موم سفید آردی می باشد. بیشترین خسارت را در مرحله غنچه و گلدهی وارد میکند و سبب بد شکلی گیاه و عدم تشکیل دانه در غلاف می شود.

کنترل و مبارزه

• رعایت تناوب زراعی با گیاهان غیر میزبان
• کاشت ارقام مقاوم و زودرس
• کنترل بیولوژیک با استفاده از انواع کفشدوزک، بالتوری ها، مگس سیرفید و زنبور پارانوئید
• کلزا باید هر چند وقت یکبار پایش شود و در صورت مشاهده اولین علائم هر دو هفته یک بار سمپاشی صورت گیرد؛
• پریمیکارپ با نام تجاری پریمور به میزان یک لیتر در هکتار
• اکسی دیمتون متیل (متاسیستوکس) به میزان 1 الی 1/5 لیتر در هکتار
• تیومتون (اکاتین) به میزان 1/5 تا 2 لیتر در هکتار
• دیماکرون به میزان 0/5 لیتر در هکتار
• ایمیداکلوپراید (کنفیدور) به میزان 0/5 لیتر در هکتار

  

سوسک منداب (Chrysomelidae)

سوسک منداب یکی دیگر از آفات کلزا می باشد. این حشره زمستان را به صورت تخم در خاک می گذراند. در بهار با گرم شدن هوا، لارو ها از خاک خارج می شوند و از پارانشیم برگ تغذیه می کنند. این آفت به صورت یک نسل در سال می باشد. حشره کامل برای گذراندن تابستان در حالت خواب در عمق 15 الی 22 سانتی متری خاک به سر می برد سپس در اواخر تابستان بیدار می شود و جفت گیری و تخم ریزی می کند.

رنگ حشره کامل سوسک منداب قهوه ای و قرمز است و نوارهای تیره دارد و طول آن به 8 الی 10 میلی متر می رسد. لاروی این آفت به طول حدودا 10 میلی متر، سر سیاه رنگ، پشتش تیره و زیر شکم آن زرد است. لارو دارای سه پا در زیر سینه می باشد.

کنترل و مبارزه

• شخم عمیق و آبیاری در زمستان
• سمپاشی روی حشرات و لاروهای اولیه با سموم؛
• دیازینون به میزان 1/5 الی 2 لیتر در هکتار
• کلرپیریفوس به میزان 2 الی 2/5 لیتر در هکتار
• فوزالن به میان 2 الی 3 لیتر در هکتار

  

سرخرطومی ساقه کلزا (Curculionidae)

این آفت معمولا بر روی دمبرگ تخم گذاری می کند و لاروها در طول رشد خود از دمبرگ، رگبرگ، ساقه و طوقه تغذیه می کند. بیشترین خسارت را نیز لاروها دارد و حشرات کامل آن از گل تغذیه می کنند. این حشره تک نسلی آذر ماه وارد مزرعه می شود و تخم ریزی می کند.

حشره کامل به طول حدودا 4 میلی متر و به رنگ خاکستری مایل به سفید و خرطوم خمیده می باشد. لارو ها رنگی سفید مایل به شری دارند و سر آن ها تیره تر است و طولشان 4 الی 6 میلی متر می باشد. خسارت آفت سرخرطومی در ساقه و طوقه موجب بروز بیماری های قارچی مانند فوما خواهد شد. همچنین غلاف های آسیب دیده بعد از رسیدن ریزش می کنند.

کنترل و مبارزه

• کاشت ارقام مقاوم
• استفاده متعادل از کودهای ازت و سولفور
• استفاده از حشره کش های؛
• کلرپیروس (دورسبان) 40 درصد EC به میزان 1/5 الی 2 لیتر در هکتار
• تیاکلوپراید (بیسکایا) 240 OD به میزان یک لیتر در هکتار
• دیازینون به میزان یک لیتر در هکتار
• ایمیداکلوپراید (کنفیدور) 35 درصد SC به میزان 0/5 لیتر در هکتار

  

سوسک گرده خوار (Nitidulidae)

از دیگر آفات کلزا، سوسک گرده خوار می باشد. حشره کامل این آفت در ماه های بهمن و اسفند با گرمای هوا پرواز کرده و از گرده گل ها تغذیه می کند و درصورت بسته بون آن ها را سوراخ می کند و در آن تخم ریزی می نماید و از گرده و محتویات گل تغذیه می نماید سپس لاروها نیز شروع به تغذیه از گل می مایند و پس از تغذیه روی زمین می افتند. این حشره تنها یک نسل دارد. خسارت این آفت به کلزای بهاره بیشتر از زمستانه است.

حشره کامل به شکل بیضی و به طول 1/5الی 2/7 میلی متر می باشد. رنگ آن سیاه متمایل به قهوه ای و بال هایش به سبزی می زند.

کنترل و مبارزه

• کاشت زودهنگام ارقام مقاوم و همچنین زودرس
• کنترل بیولوژیک آفت
• استفاده از حشره کش های؛
• فوزالون به میزان 3/5 لیتر در هکتار
• تیاکلوپراید (بیسکایا) 240 OD به میزان یک لیتر در هکتار
• آندوسولفان به میزان 3 الی 3/5 لیتر در هکتار
• ایمیداکلوپراید (کنفیدور) 35 درصد SC به میزان یک لیتر در هکتار

  

سفیده کلم (Pieridae)

سفیده یا بید کلم کلزا، پروانه سفید رنگی است که با توجه به ابعادش به دو نوع سفیده بزرگ کلم و سفیده کوچک کلم شناخته می شود که از آفات مهم کلزا شناخته می شود. این حشره 2 الی 4 نسل دارد و حشره کامل آن در نیمه دوم فروردین دیده می شود و پس از جفت گیری پروانه ماده تخم ریزی می کند. لاروهای سفیده کلم از ساقه و برگ و غلاف کلزا تغذیه می کنند.

طول بدن سفیده بزرگ کلم 20 و سفیده کلم کوچک 10 الی 15 است.  عرض سفیده بزرگ با بال های باز به 60 الی 70 و سفیده کوجک به 40 الی 45 میلی متر می رسد. حاشیه بال پروانه لکه تیره دارد. بال جلویی پروانه ماده دو خال سیاه دارد و نرها بدون خال هستند. سفیده کوچک کلم نر یک خال سیاه روی بال جلو دارد.

لاروی سفیده بزرگ کلم به رنگ زرد متمایل به سبز به لکه های تیره، مودار است و به طول 60 میلی متر میرسد. لاروی سفیده کوچک کلم کوچک ترند و رنگشان سبز است.

کنترل و مبارزه

• کنترل بیولوژیک آفات توسط زنبور پارازیتوئید و غیره
• استفاده از سموم حشره کش؛
• فوزالون (نواکرون) به میزان 1/5 الی 2/5 لیتر در هکتار
• ایندکساکارب (آوانت) 15 درصد SC به میزان 0/25 در هکتار
• کلرپیریفوس (دورسبان) 40 درصد EC به میزان 2 لیتر در هکتار
• هگزا فلومرون (کنسالت) 10 درصد EC به میزان 1 لیتر در هکتار

  

کرم مفتولی (Elateridae)

لاروهای کرم مفتولی خاکزی هستند و از اندام های زیر زمینی گیاه تغذیه می کنند و مجب پژمردگی، نابودی گیاه و به طور کلی لخت شدن مزرعه به صورت لکه ای می شود. خاک هایی که دارای مقادیری از بقایا و یا هوموس باشند برای رشد این آفت مساعدند.

حشرات کامل این به طول 8 الی 11 میلی متر هستند و رنگ آن قهوه ای مایل به زرد می باشد. لاروهای آن زرد مایل به قهوه ای با بدنی کشیده و سخت می باشند.

کنترل و مبارزه

• رعایت تناوب زراعی و کاشت به موقع
• استفاده از بذر سالم و ضدعفونی بذرها با قارچ کش های ایمیداکلوپراید (گائوچو) و تیامتوکسام (کروزر)
• کنترل بیولوژیک با استفاده از کلاغ و سار و سوسک های کارابیده
• شخم و دیسک زمین بعد از برداشت موجب نابودی لاروها می شود.
• عدم برگرداندن کاه و کلش به زمین بعد از برداشت
• رشد سریع کلزا با استفاده از کوددهی مناسب
• استفادهاز سموم شیمیایی؛
• کربوفوران گرانول 5 درصد به میزان 1/5 کیلوگرم در هکتار، قبل از کاشت باید با استفاده از دیسک سم را به عمق 20 سانتی متری رساند.
• سم سیستمیک مونوکروتوفوس (نواکرون) 40 درصد SL

  

از دیگر آفات کلزا می توان به کنه ها، سن های لیگوس، سرخرطومی دانه، سوسک های گل خوار و غیره اشاره کرد. کنترل آفات از چالش های مهم کشاورزان به حساب می آید و استفاده درست و به موقع انواع کود و سموم مورد نیاز گیاه بسیار حائز اهمیت است. کشاورزان می توانند با مشاره رایگان با کارشناسان جالیزان در جهت تهیه هرچه بهتر نهاده های مورد نیازشان اقدام نمایند.

کلزا بعد از سویا، آفتابگردان، بادام زمینی و دانه کتان در رتبه 5 تولید در میان محصولات دانه روغنی جهان قرار دارد.

این ماده حاوی حدود 40٪ روغن و 23٪ پروتئین می باشد. مبدا آن کشورهای آسیای میانه و اروپاست، کاشت کلزا در ایران برای تولید روغن خوراکی مورد توجه قرار گرفته است.

یکی دیگر از پتانسیل های کلزا، علوفه سالانه است. در گذشته به عنوان علوفه ای برای خوک و طیور پرورش یافته در مزرعه مورد استفاده قرار می گرفت. می توان در هر فصل 1تا 2 تن ماده خشک کلزا در هر هکتار تولید کرد.

مراحل رشد

کلزا به دو نوع پاییزه و بهاره وجود دارد. رشد کانولا با شش مرحله اصلی مشخص می شود.

مرحله صفر پیش آمادگی است. بذر ممکن است از 4 تا 10 روز طول بکشد تا جوانه بزند. در این مدت بسیاری از عوامل بیماری زای خاک منتقل می شود. سرعت جوانه زنی بستگی به دمای خاک، رطوبت، تماس خاک بذر و عمق کاشت دارد.

در مرحله اول گیاه بسیار جوان به تازگی از خاک بیرون آمده است. لپه ها توسط یک هیپوکوتیل فعال از طریق سطح خاک رانده می شوند.

در این مرحله، نهال هنوز در برابر بسیاری از عوامل بیماری زای خاک و در برابر هجوم سوسک و کک آسیب پذیر است.

مرحله 2 مرحله گل دهی است که با افزایش شاخص سطح برگ افزایش می یابد. کلزا بهاره برای چندین هفته در این مرحله رویشی باقی خواهد ماند. کلزا زمستانی نیز در بهار چندین هفته در این مرحله باقی می ماند. افزایش طول روز و درجه حرارت شروع به تقویت و شروع مرحله 3، مرحله جوانه زدن می کند.

گیاهان در این زمان به همراه 30 تا 60 درصد از کل ماده خشک خود به شاخص سطح برگ خود می رسند. برای تأمین موا مغذی در هنگام گلدهی و پر شدن غلاف ها، به انبوهی از شاخ و برگها نیاز است.

گلدهی در مرحله 4 آغاز می شود و 14 تا 21 روز ادامه دارد. روزانه سه تا پنج گل و 40 تا 55 درصد از گل هایی که باز می شوند غلاف ایجاد می کنند.

رسیدن یا مرحله 5 زمانی شروع می شود که گلبرگها از آخرین گل تشکیل شده روی ساقه اصلی می ریزند. پر شدن غلافها 35 تا 45 روز پس از گلدهی کامل است و دانه ها در این مرحله حدود 40٪ رطوبت دارند.

آب و هوا

محصولات کلزا در مناطق گرمسیر و معتدل کشت می شوند. هوای گرم 20 درجه سانتیگراد در هنگام جوانه زنی بذر 20-15 درجه سانتیگراد در زمان رشد گیاه و روزهای آفتابی طولانی 25 درجه سانتیگرادی در زمان گلدهی و تشکیل غلاف مناسب ترین دما برای رشد کلزا است.

خاک

کلزا در خاکهایی با بافت متوسط و زهکشی مناسب و مواد آلی کافی بهترین عملکرد را دارد. کلزا قادر به تحمل pH بین 8-5 است، به عبارت دیگر کلزا در برابر خاک­های اسیدی بیش­تر از خاک­های قلیایی مقاوم است. این گیاه از جمله گیاهان بردبار به شوری نیز محسوب می­شود و Ec بین 16-10 میلی موس را می­تواند تحمل کند. به دلیل تحمل به شوری، از کلزا به عنوان اولین محصول در گودال های تازه تخلیه شده در هلند استفاده شده است.

تهیه بستر مناسب بذر

برا جوانه زنی سریع بستر بذر باید مرطوب و نرم باشد. برای آماده سازی بستر مناسب بذر زمین معمولا نیاز به شخم و خاکورزی دارد تا کلوخه های خاک از بین روند. می توان از علف کش پیش از کاشت هم در خاک استفاده نمود.

تاریخ کاشت بذر

تاریخ کاشت بذر کلزا از اهمیت ویژه ای برخوردار است، زمان کاشت باید طوری انتخاب شود که قبل از سرمای زمستانه به مرحله 8 برگی و گلدهی رسیده باشد.

• مناطق سردسیر کشور: 10 شهریور تا اوایل مهر
• مناطق گرمسیر: اوایل آبان تا آذر
• مناطق شمالی و سوحلی دریای خزر: 10 مهر تا 15 آبان
• مناطق معتدل: 20 مهر تا 5 مهر

  

میزان بذر و روش کشت

در کشت بهاره تراکم بوته 100-80 بوته در مترمربع و در کشت پاییزه 80-70 بوته در هر متر مربع می باشد. به طور متوسط 90-60 دانه در هر متر مربع و یا به عبارتی 8-6 کیلوگرم در هر هکتار برای کاشت ردیفی و 10-8 کیلوگرم در هکتار برای کاشت دست پاش بذر لازم است.

در کشت بهاره به دلیل کوتاه بودن طول دوره رشد میزان بذر مصرفی بیشتر است.

فاصله ردیف های کاشت 35-25 سانتی متر و فاصله بذرها روی ردیف ها 4-3 سانتی متر مناسب است.

عمق کاشت بسته به میزان رطوبت در دسترس خاک متفاوت است. معمولا بین 3-1 سانتی متر می باشد.

کنترل علف های هرز

به طور کلی به دو روش می توان در برابر علف های هرز مقابله کرد:

عملیات زراعی: بهترین روش های کنترل علف های هرز، خاک ورزی، کاشت بذر مناسب و کنترل علف های هرز در محصولات قبلی است. رعایت عمق، فاصله و تاریخ مناسب کاشت کشت در حداکثر تراکم توصیه شده نیز باید مد نظر قرار گیرد.

سموم شیمیایی: علف کش ها و سموم  شیمیایی روش سریعتری برای مقابله با علف های هرز می باشد.

مواد مغذی مورد نیاز

عکس العمل کلزا به کودها شبیه محصولات غلات دانه ریز است. ازت و گوگرد کلید موفقیت برای رسیدن به عملکرد بالا می باشد.

ازت: کلزا نیاز فراوانی به ازت دارد و استفاده از کود ازته باعث افزایش عملکرد گیاه می شود. استفاده از یک سوم میزان ازت توصیه شده در هنگام کاشت و مابقی آن در دو مرحله ی رشد مجدد پس از پایان سرمای زمستانه و قبل از گلدهی بهترین روش استفاده از کود است.

علامت کمبود ازت رشد کم و رنگ سبز روشن ساقه و برگها می باشد.

فسفر: محصول کلزا به ازای هر تن دانه حدود 15-12 کیلو گرم فسفات نیاز دارد. علاوه بر عناصر فوق کلزا به پتاسیم، گوگرد و نیز نیاز دارد.

مقدار پروتئین و روغن کلزا تحت تاُثیر مصرف فسفات قرار دارد.

علئم کمبود فسفر؛ برگها و ساقه ابتدا به رنگ سبز متمایل به آبی تیره و بعد ارغوانی در می آیند. گیاه کوتوله شده و ریشه های آن کوتاه می ماند. فسفات ها باید قبل از کاشت به خاک اضافه شود.

آفات و بیماری ها

و تا بیماری عمده در کلزا اسکلروتینیا و ساق سیاه می باشد. بیمارهای کم گزارش شده در کلزا عبارتند از زنگ سفید – لکه سیاه – سفیدک دروغین و زردی مینا.

دو نوع بیماری ساق سیاه در کلزا وجود دارد : گونه ضعیف (غیر بیماری زا) و گونه سمی (بیماری زا) که گونه بیماری زای آن ایجاد پوسیدگی عمیق در ساقه گیاه در نزدیکی خاک باعث می گردد. این پوسیدگی قدرت رویش گیاه را کاهش داده و ممکن است باعث حفره در گیاه شود. ساق سیاه قارچی است که اسپورهای آن بوسیله باران و وزش باد یا بذر آلوده انتقال می یابد. واریته هایی از کلزا وجود دارند که به این نوع ساق سیاه مقاوم می باشند.

در نواحی که ساق سیاه کلزا در آنجا گزارش شده است استفاده از ارقام مقاوم به این بیماری و تناوب زراعی در کنترل این بیماری ضروری می باشد .

پوسیدگی ساقه اسکلروتینیا ( کپک سفید ) یک بیماری با قدرت کشندگی زیاد در آب و هوای مرطوب می باشد که این قارچ می تواند به شکل جسم سخت سیاه رنگ قارچی بنام اسکلرویتنا حدود ۵-۶ سال در خاک زنده بماند.

برای مزارعی که مورد هجوم به اسکلروتینیا شده باشد حداقل به یک تناوب سه ساله زراعی بدون کاشت کلزا توصیه می گردد.

قارچ کش های کوادریس، رونیلان و تاپسین ام برای از بین بردن و مبارزه با اسکلروتینیا در کلزا به ثبت رسیده است.

آبیاری

کمبود آب گیاه کلزا در مراحل گلدهی و غلاف بندی موجب کاهش تعداد غلاف، کوچک ماندن دانه ها و کاهش روغن می باشد.

بسته به میزان نزولات جوی منطقه، دما و شرایط محیطی 2 الی 3 مرتبه آبیاری در پاییز و 2 الی 3 مرتبه آبیاری در بهار مورد نیاز است.

گسترش استفاده از آبیاری بارانی کشت مسطح کلزا را رواج داده است.

با توجه به نتایج تحقیقی در همدان آبیاری قطره ای نسبت به آبیاری سطحی باعث کاهش ۴۶ درصدی در آب مصرفی و افزایش ۸۱ درصدی در کارایی مصرف آب در زراعت کلزا می شود.

برداشت

زمان بداشت زمانی است که 50-40 درصد دانه ها به رگ قهوه ای روشن تا سیاه متمایل شوند. جهت کاهش در ریز دانه ها بهتر است برداشت در صبح و یا عصر انجام شود و به دقت از کمباین استفاده شود.

زیان ناشی از ریزش دانه تنها به کاهش عملکرد محدود نمی­ شود، بلکه باقی ماندن دانه ها در زمین و سبز کردن آن­ها امری است که زراعت­های بعدی را با مشکل مواجه می­کند و در زراعت­های کلزا سبب مخلوط شدن رقم­ ها می­شود.

ذخیره و خشکاندن

چند هفته بعد از برداشت، دانه کلزا تعریق کرده سپس گرم می شود. اگر برداشت در رطوبت بالا صورت گیرد بایستی بصورت طبیعی یا مصنوعی خشک شود برای حفظ کیفیت بذر دمای ۴۳ درجه سانتی گراد یا کمتر از آن برای خشک شدن هر چه بیشتر در تولید تجاری لازم است.

مقرون به صرفه است که قبل از اینکه خشک و انبار گردد غربال شود.